ششمین کارگاه تخصصی مرکز نشر دانشگاهی با عنوان «نمایهسازی نشریات و کتب دانشگاهی» روز شنبه ششم بهمنماه 1404 از ساعت 9 تا 12 با حضور جمعی از مدیران مسئول، سردبیران نشریات علمی، پژوهشگران، کارشناسان نشر و فعالان حوزه علمسنجی، در محل سالن همایشهای این مرکز برگزار شد. این کارگاه با هدف تبیین الزامات نوین نمایهسازی، بررسی چالشها و ضعفهای موجود در نظام نشر دانشگاهی کشور و آشنایی با استانداردها و انتظارات پایگاههای معتبر بینالمللی برنامهریزی و اجرا شد.
در آغاز این نشست علمی، دکتر احمد شاکری، مشاور پژوهشی مرکز نشر دانشگاهی، ضمن خوشامدگویی به حاضران، به ضرورت برگزاری چنین کارگاههایی اشاره کرد و افزود تحولات سریع در عرصه علم، پژوهش و نشر دانشگاهی ایجاب میکند که فعالان این حوزه بهصورت مستمر با نیازهای روز جامعه علمی و معیارهای جدید بینالمللی آشنا شوند. وی تأکید کرد که کارگاههای تخصصی میتوانند نقش مهمی در ارتقای دانش حرفهای مدیران نشریات و بهبود کیفیت تولیدات علمی کشور ایفا کنند.
دکتر شاکری با بیان اینکه نمایهسازی یکی از مؤلفههای کلیدی اعتباربخشی به نشریات و کتب دانشگاهی است، افزود: بدون شناخت دقیق الزامات نمایهسازی و رعایت استانداردهای علمی و فنی، امکان حضور مؤثر در عرصه بینالمللی فراهم نخواهد شد. وی بر لزوم پیوند میان نیازهای واقعی جامعه علمی و سیاستگذاریهای حوزه نشر دانشگاهی تأکید کرد.
در ادامه، دکتر مرتضی طاهری، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران و معاون دفتر سیاستگذاری امور پژوهشی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و مدرس کارگاه، با تشریح جایگاه مرکز نشر دانشگاهی در نظام علمی کشور، اظهار داشت: این مرکز با برخورداری از ظرفیتهای علمی، فنی و اجرایی، میتواند در صورت برنامهریزی هدفمند، به قطب نمایهسازی نشریات و کتب دانشگاهی کشور تبدیل شود. به گفته او، تقویت این نقش مستلزم نگاه راهبردی، آموزش مستمر و همافزایی میان ناشران، سردبیران و سیاستگذاران علمی است.
دکتر طاهری با اشاره به چالشهای موجود در حوزه نمایهسازی، بزرگترین ضعف نظام نشر علمی کشور را فقدان نمایهسازی منسجم و حرفهای کتب دانشگاهی دانست و افزود: در حالی که بخش قابل توجهی از تولید علم در قالب کتابهای دانشگاهی منتشر میشود، این آثار کمتر در چرخههای بینالمللی دیده میشوند و این امر موجب کاهش اثرگذاری علمی آنها در سطح جهانی شده است.
وی در بخش دیگری از سخنان خود به تحولات جدید در ساختار اقتصادی نشریات علمی اشاره کرد و گفت: بر اساس استانداردهای جدید، از سال ۲۰۲۵ تمامی نشریات علمی ملزم به داشتن «مدل کسبوکار» مشخص و شفاف هستند. وی تأکید کرد که تداوم فعالیت نشریات بدون توجه به پایداری اقتصادی و مدلهای درآمدی، در آینده با چالشهای جدی مواجه خواهد شد.
مدرس کارگاه همچنین با تأکید بر الزامات فنی نمایهسازی بینالمللی تصریح کرد: نشریاتی که قصد حضور در پایگاههای معتبر جهانی را دارند، باید نسبت به دریافت شناسههای بینالمللی نظیر DOI و Cross mark اقدام کنند. به گفته وی، این شناسهها نقش مهمی در اعتبارسنجی، رهگیری استنادات و اعتماد پایگاههای نمایهسازی به نشریات ایفا میکنند.
دکتر طاهری نبود ناشران تخصصی، معتبر و قابل اتکا را از دیگر ضعفهای اساسی در حوزه نمایهسازی کتب دانشگاهی برشمرد و اظهار داشت: نبود چنین ناشرانی باعث شده است که بسیاری از آثار علمی، علیرغم برخورداری از محتوای ارزشمند، از نظر استانداردهای نشر و نمایهپذیری با مشکل مواجه شوند. وی تأکید کرد که تقویت و حمایت از ناشران تخصصی میتواند نقش تعیینکنندهای در ارتقای جایگاه کتابهای دانشگاهی کشور داشته باشد.
وی همچنین به معیارهای پذیرش نشریات در پایگاههایی مانند اسکوپوس اشاره کرد و گفت: نشریاتی که دارای سابقه تاریخی چندساله و تداوم انتشار منظم هستند، در فرایند ارزیابی و پذیرش از شانس بیشتری برخوردارند. به گفته او، ثبات در انتشار، کیفیت علمی مقالات و ساختار حرفهای نشریه از عوامل کلیدی در این مسیر محسوب میشود.
دکتر طاهری در ادامه به اهمیت «روندشناسی پژوهش» پرداخت و خاطرنشان کرد: شناخت موضوعات نوظهور و ترندهای علمی در هر حوزه، به نشریات کمک میکند تا مقالاتی منتشر کنند که همسو با نیازهای روز جامعه علمی جهانی باشد. وی افزود که توجه به این روندها میتواند میزان استناد و اثرگذاری نشریات را بهطور قابل توجهی افزایش دهد.
وی با تأکید بر الزامات بینالمللی شدن نشریات علمی، وجود هیئت تحریریه بینالمللی را ضروری دانست و گفت: رعایت تنوع جغرافیایی اعضای هیئت تحریریه، یکی از شاخصهای مهم ارزیابی نشریات در سطح بینالمللی است و نشاندهنده رویکرد فراملی و علمی نشریه محسوب میشود.
مدرس کارگاه همچنین به اهمیت توجه به استانداردهای مخاطبان عام و غیرمتخصص اشاره کرد و اظهار داشت: هرچند نشریات علمی ماهیتی تخصصی دارند، اما توجه به استانداردهای مخاطبان غیرمتخصص و انتشار مقالات با رویکرد اثرگذاری اجتماعی، میتواند دامنه تأثیرگذاری پژوهشها را گسترش دهد. وی افزود که مقالات باید در پاسخ به فراخوانهای هدفمند و با تأکید بر حل مسائل واقعی جامعه منتشر شوند.
در پایان، دکتر طاهری یکی از عوامل مهم در فرایند نمایهسازی بینالمللی را کیفیت محتوایی و بینالمللی بودن سه شماره آخر نشریات عنوان کرد و تأکید نمود: وجود مقالات با مشارکت نویسندگان خارجی در سه شماره پایانی، نقش بسزایی در ارزیابی مثبت نشریات توسط پایگاههای معتبر جهانی دارد.
این کارگاه تخصصی با طرح پرسشها و تبادل نظر میان حاضران به کار خود پایان داد و شرکتکنندگان، برگزاری چنین نشستهایی را گامی مؤثر در جهت ارتقای کیفیت نشر دانشگاهی، افزایش دیدهشدن تولیدات علمی کشور و تقویت جایگاه نشریات و کتب دانشگاهی ایران در عرصه بینالمللی ارزیابی کردند.